Uczyć się z historii — doświadczenia totalitaryzmów XX wieku

Prezentujemy zestaw źródeł dla 18 wybranych miejscowości, przypisanych do 10 tematów narracyjnych. Wykorzystane zostały wspomnienia, relacje (w tym nagrania historii mówionej), dokumenty archiwalne oraz fotografie – zebrane przez członków konsorcjum projektu „Edukacja przeciwko antysemityzmowi. Uczyć się z przeszłości, aby zrozumieć współczesne wyzwania. Multimedialny zestaw edukacyjny” (stan na 21 lutego 2026).

Ten zbiór materiałów to wyselekcjonowane źródła historyczne o charakterze osobistym i dokumentalnym. Zasoby te mają na celu budowanie wieloperspektywicznej narracji wielu aktorów i/lub świadków  niekiedy bardzo dramatycznych wydarzeń z okresu międzywojennego, II wojny światowej (w tym szczególnie Holocaustu) i ich powojennej percepcji (także dla edukacji).

Początkowo w projekcie sformułowano 9 kluczowych tematów, wokół których budowane są zasoby edukacyjne (tutaj oznaczone od A do I), obecnie dodano temat dziesiąty „Życie codzienne w II RP” (oznaczony jako 0), odnoszący się do pozbawionych wrogości relacji polsko-żydowskich oraz kwestii kultury i tożsamości Żydów:

0) Życie codzienne w II RP
A) Antysemityzm w życiu codziennym przedwojennej Polski
B) Antysemityzm w szkołach i na uniwersytetach w przedwojennej Polsce
C) Rola Kościoła katolickiego w podsycaniu antysemickich przekonań w okresie międzywojennym (1918–1939)
D) Antysemityzm jako broń polityczna w polskiej prasie w okresie międzywojennym (1918–1939)
E) Getta jako narzędzie polityki nazistowskiej na okupowanych terytoriach polskich – etap Holokaustu
F) Holokaust Romów i Sinti – (jeszcze nie dostarczono źródeł na ten temat)
G) Przykłady antysemityzmu w Polsce po II wojnie światowej (związek między antysemityzmem historycznym a współczesnym antysemityzmem)
H) Inicjatywy edukacyjne mające na celu zwalczanie antysemityzmu
I) Pamięć o II wojnie światowej i Holokauście

Docelowo materiały te będą służyć do opracowania szczegółowych podtematów, takich jak np. życie codzienne i stosunki polsko-żydowskie w Grodnie przed wojną (np. na podstawie relacji historii mówionej) czy życie w getcie w Zamościu.

Charakterystyka źródeł
Udostępnione materiały są niezwykle różnorodne gatunkowo i obejmują:
• Fragmenty wspomnień i autobiografii: m.in. Marii Dorfsman-Arbus o ucieczce z getta w Lublinie, Czesławy Waksman o przedwojennej Warszawie i ukrywaniu się czy Aleksandra Sołowiejczyk-Guter o brutalności litewskich konwojentów oraz pędzeniu Żydów w stronę więzienia na Łukiszkach w Wilnie we wrześniu 1941 roku.
• Listy: np. korespondencja Haliny Szwambaum z getta warszawskiego czy listy Jadzi Bąk z Krasnopola do sąsiadek w USA.
• Fragmenty dzienników: m.in. szczegółowe zapiski Zygmunta Klukowskiego ze Szczebrzeszyna oraz kronika getta wileńskiego Hermana Kruka.
• Dokumenty i broszury: np. pismo rabina białostockiego w obronie uboju rytualnego z 1936 roku czy sprawozdania organizacji sportowych.
• Relacje historii mówionej: transkrypcje wywiadów ze świadkami historii ze zbiorów Ośrodka KARTA i Bramy Grodzkiej.

Relacja do innych źródeł i zakres projektu
Prezentowane zasoby opierają się na zasobach projektowych i archiwalnych Partnerów Konsorcjum (Fundacji Ośrodka KARTA, CEO, Fundacji „Pogranicze”, Fundacji Otwarta Edukacja, Ośrodka „Brama Grodzka”, Litewskiej Wspólnoty Żydowskiej). Jest to wybór celowy, mający na celu integrację indywidualnych narracji z szerszym zakresem źródeł. Należy traktować ten zbiór jako przykład, a wybór miast i powiązanie ich ze zródłami na mapie ma charkter pilotażowy. Zbiór będzie sukcesywnie rozwijany i wzbogacany o nowe materiały w toku trwania projektu, także dzięki współpracy ze środowiskiem zainteresowanych nauczycieli spoza organizacji partnerskich. Dlatego będziemy podawali datę aktualizacji liczby miast, które zostaną zaprezentowane poprzez żródła na mapie.

Cel umieszczenia materiałów
Uzupełnienie istniejących materiałów edukacyjnych z zakresu historii Holokaustu i postaw antysemickich. Cel edukacyjny jest wieloaspektowy:
• Inspirowanie do lokalnych badań: chcemy zachęcić uczniów i nauczycieli do prowadzenia własnych poszukiwań historycznych w swoich miejscowościach.
• Kreatywne wykorzystanie: materiały mają inspirować do tworzenia autorskich zajęć, projektów oraz lokalnych ścieżek tematycznych.
• Rozwój krytycznego myślenia: praca ze źródłami ma uczyć analizy złożoności wydarzeń historycznych i ich współczesnych implikacji.

Kontekst lokalny (miejscowości)
Materiały koncentrują się na wybranych miejscowościach (np. Białystok, Lublin, Sejny, Warszawa, Wilno, Zamość), ponieważ stanowią one część pilotażową projektu. Wybrano miasta, w których Partnerzy opracują modelowe lokalne ścieżki edukacyjne, służące jako uniwersalne przykłady dla innych grup. W ramach „obudowy” informacyjnej, źródła te są i będą uzupełniane o komentarze wyjaśniające oraz informacje ogólne spoza posiadanych archiwaliów osobistych. Dodane są (i systematycznie będą) dane o liczebności społeczności żydowskiej przed wojną, topografii gett, datach ich likwidacji oraz szerszym kontekście historycznym, aby uczynić materiały bardziej wartościowymi dla celów edukacyjnych.

Sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Unia Europejska ani EACEA nie ponoszą za nie odpowiedzialności.