Uczyć się z historii — doświadczenia totalitaryzmów XX wieku

Opis projektu

1 marca 2025 rozpoczął się dwuletni projekt pt. Edukacja przeciwko antysemityzmowi. Uczyć się z przeszłości, aby zrozumieć współczesne wyzwania. Multimedialny zestaw edukacyjny, w ramach europejskiego programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” (Citizens, Equality, Rights and Values, CERV).

Projekt „Educational Toolkit” powstał z głębokiego przekonania o potrzebie wzbogacenia polskiego systemu edukacji, dotyczącej historii II wojny światowej, Holokaustu i postaw antysemickich. Naszym nadrzędnym celem jest uczyć z przeszłości, aby zrozumieć współczesne wyzwania związane z antysemityzmem i łamaniem praw człowieka, poprzez stworzenie kompleksowego, multimedialnego zestawu edukacyjnego. 

W ramach projektu powstaną różne narzędzia edukacyjne dla nauczycieli i edukatorów, czyli m.in. scenariusze lekcji, 10-odcinkowy podcast, multimedialna mapa (obejmująca tereny II RP) miejsc Holocaustu z przywołaniem źródeł (wspomnieniowych) na portalu uczycsiezhistorii.pl.

Wszystko przy odwołaniu do literatury wspomnieniowej i archiwaliów, a przede wszystkim doświadczeń wszystkich Partnerów – realizatorów projektu.

Ważnym punktem odniesienia będą takżę osobiste świadectwa z traumatycznych wydarzeń – dwie specjalnie tłumaczone do tego projektu książki dla młodzieży, wydawane przez KARTĘ:

Larissa Cain (ur. 1932), polska Żydówka, która przeżyła getto warszawskie, napisała autobiograficzną opowieść „J’étais enfant à Varsovie”. Sięga tu do roku 1936, kiedy polscy Żydzi padli ofiarą pierwszych pogromów i do czasu po wyzwoleniu Polski, opowiada o latach spędzonych w getcie, deportacji jej rodziny, różnych domach i rodzinach, w których była ukrywana. Larissa przyjmuje punkt widzenia dziecka, którym była w czasie wydarzeń, aby skierować swoje wspomnienia specjalnie do młodszych nastolatków; bez używania górnolotnego języka czy popadania w patos. Książka tłumaczona z francuskiego (już wydana: Dziewczynka z zamkniętego miasta. Wspomnienia z getta warszawskiego).

Hédi Fried (1924–2022), urodzona w mieście Sighet w Rumunii, deportowana do Auschwitz w 1944, przebywała w kilku obozach pracy, ostatni to Bergen-Belsen. Po wyzwoleniu została psycholożką w Szwecji. Spędziła całe życie wykładając w szkołach i odpowiadając na pytania zadawane przez młodych ludzi, takie jak: „Jak żyło się w obozach?”, „Co śniłaś w nocy?”, „Dlaczego Hitler nienawidził Żydów?” i „Czy potrafisz wybaczyć?”. W wieku 90 lat zebrała najczęściej padające pytania i odpowiedzi na nie w książce Pytania, które mi zadano o Holokauście, aby młodzi ludzie na całym świecie mogli zrozumieć, jak doszło do Holokaustu. Nakreśliła paralele ze współczesnymi problemami, takimi jak uprzedzenia wobec uchodźców oraz rasizm, antysemityzm itp. Książka zostanie przetłumaczona na polski z języka szwedzkiego. (Książka w przygotowaniu, planowane wydanie – czerwiec 2025).

Projekt realizowany jest przez Konsorcjum organizacji partnerskich:

Fundacja Ośrodka KARTA (Warszawa) – pomysłodawczyni i liderka projektu – jest organizacją pozarządową wywodzącą się z podziemnych struktur stanu wojennego w Polsce; od ponad 40 lat zajmuje się historią Polski w jej relacjach z sąsiadami, w tym „wewnętrznymi” (mniejszości narodowe), szczególnie w XX wieku. W projekcie pełni rolę koordynatorki, także dostarczy bogate zasoby historycznych materiałów źródłowych z własnego archiwum (największe archiwum społeczne w Polsce) i pozyskanych w trakcie kwerend do publikacji w kwartalniku „Karta” i książkach z wydawanej serii świadectw Holokaustu „Żydzi Polscy”. Podzieli się doświadczeniem w edukacji pozaszkolnej, w tym wykorzystaniem technik multimedialnych w edukacji historycznej (portale, podcasty, filmy interaktywne, techniki oral history itp.).

Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej (Warszawa) – organizacja z 30-letnim doświadczeniem w realizacji  programów, które inspirują do zmian w szkołach. Korzysta z nich 40 000 nauczycieli i dyrektorów z 10 000 szkół z całej Polski. Wkład CEO będzie polegał na integracji studiów  nad historyczną tematyką Holokaustu ze współczesną edukacją obywatelską. Zasoby CEO obejmują programy, plany lekcji, warsztaty i moduły szkoleniowe dla nauczycieli i uczniów. CEO dysponuje bardzo szeroką siecią kontaktów wśród nauczycieli i metodyków nauczania oraz kanałami komunikacji ze środowiskami szkolnymi. Umożliwi to szeroką promocję i realizację projektu we wszystkich typach szkół podstawowych i średnich, szkołach integracyjnych i innych; w dużych miastach i małych miasteczkach, a także we wsiach. 

Fundacja Otwarta Edukacja (Białystok) od dziesięciu lat realizuje projekty dotyczące wielokulturowej historii Podlasia. Skutecznie angażuje młodzież w poszukiwanie tożsamości regionu, korzystając z aktywizujących metod i podążając za kreatywnością uczniów – także w klasach najmłodszych; działa na rzecz przywracania pamięci o podlaskich Żydach. Fundacja wspierać będzie realizację projektu w zakresie rozwoju programów edukacyjnych i szkoleń dla nauczycieli. Jej wkład będzie polegał na opracowaniu ścieżek edukacyjnych, scenariuszy lekcji i warsztatów poświęconych kulturze żydowskiej i pamięci o Holokauście. Zapewni, że treści edukacyjne projektu będą miały solidne podstawy pedagogiczne i będą wykorzystywane w sposób praktyczny.

Fundacja Pogranicze (Sejny) od 30 lat pracuje nad odrodzeniem kultury jako pracy organicznej oraz nad pozytywnym wartościowaniem w nowoczesnym kontekście etosu współżycia ludzi żyjących w silnym zróżnicowaniu kulturowym, etnicznym, pokoleniowym i ideowym. Podejmuje działania mające na celu budowanie „tkanki łącznej” w społecznościach lokalnych poprzez długofalowe, międzypokoleniowe programy łączące sztukę i edukację oraz pracę nad pamięcią wspólnoty z zaangażowaniem w przyszłościowy rozwój swojego miejsca. Jest partnerem w zakresie badań historycznych i treści edukacyjnych. Jej wkład będzie polegał na dzieleniu się doświadczeniem pracy nad żydowskim lokalnym dziedzictwem kulturowym i pamięcią miejsca, poprzez praktykowanie działań w kulturze i edukacji.

Litewska Wspólnota Żydowska (Wilno) stowarzyszenie obejmujące społeczności żydowskie Wilna, Kowna, Kłajpedy, Poniewieża, Szawli, Wiłkomierza, Połągi i Święcian. Misją jest gromadzenie Żydów litewskich (Litwaków) w Litwie i w świecie, zachowanie i pielęgnowanie tożsamości żydowskiej, przekazywanie tradycji oraz reprezentowanie interesów Litwaków na szczeblu międzynarodowym, instytucjonalnym i lokalnym; aktywne zwalczanie stereotypów i antysemityzmu poprzez programy oraz pomoc prawną dla ofiar przestępstw z nienawiści. Jej wkład będzie polegał na dzieleniu się wiedzą i doświadczeniem edukacyjnym z projektów takich, jak Interaktywna Mapa Dziedzictwa Żydowskiego i Atlas Holokaustu Litwy, wzmacniając międzynarodową perspektywę projektu.

Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” (Lublin) jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Działania Ośrodka nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby, czyli Bramy Grodzkiej w Lublinie, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim. W swoich działaniach wykorzystuje cyfrowe, innowacyjne narzędzia. Metody pracy Ośrodka łączą sztukę, edukację, poszukiwanie i gromadzenie zbiorów. Jednym z najważniejszych działań Ośrodka jest upamiętnianie przedwojennej społeczności lubelskich Żydów. W projekcie Ośrodek zapewni dostęp do materiałów kulturowych i historycznych, doświadczenie w edukacji performatywnej oraz strategie angażowania lokalnej społeczności.

W ramach projektu zaplanowano szereg wydarzeń, w tym:

1. Spotkanie inauguracyjne – 28 kwietnia 2025

Centralnym punktem inauguracji był wykład prof. Michała Bilewicza: „Nauczanie o Holokauście w czasach wojen i kryzysów”. To była wyjątkowa okazja do refleksji nad rolą edukacji historycznej w obliczu współczesnych wyzwań oraz do wymiany doświadczeń podczas moderowanych dyskusji stolikowych z udziałem ekspertów z Polski i Litwy. Obecni byli nauczyciele, edukatorzy i metodycy, dla których historia to nie tylko przeszłość – ale narzędzie budowania świadomej przyszłości.

Podsumowanie wydarzenia (Event Description Sheet – WP1)

2. Spotkanie w formule otwartej przestrzeni dla edukatorów i ekspertów – 15 listopada 2025

Podsumowanie wydarzenia (Event Description Sheet – WP2)

Koncepcja metodologiczna projektu – prezentacja (PL)

Trudne pytania w edukacji o Zagładzie, Robert Szuchta: artykuł, prezentacja w ppt, wybór źródeł dot. zagadnień: bierność w obliczu zła; poczucie osamotnienia w obliczu sytuacji granicznej

Scenariusz: Lokalny kontekst Zagłady, Marek Kołcon
Scenariusz pt. Głosy z przeszłości, Mariusz Sokołowski
Scenariusz dot. Dziewczynki z zamkniętego miasta, Małgorzata Glinka

Methodological concept and scenarios of teaching materials TO DOWNLOAD (ENG)

Raport „Dydaktyczne i emocjonalne potrzeby nauczycieli w nauczaniu o Holokauście” DO POBRANIA

3. Publiczna prezentacja internetowego zestawu narzędzi multimedialnych – 21 lutego 2026

Podsumowanie wydarzenia (Event Description Sheet – WP3)

„Edukacja przeciwko antysemityzmowi” – zasoby źródłowe i założenia edukacyjne projektu

Zestaw źródeł dla 18 wybranych miejscowości, przypisanych do 10 tematów narracyjnych

Prezentacja internetowego zestawu narzędzi multimedialnych, Agnieszka Kudełka

Prezentacja „Życie codzienne i relacje polsko-żydowskie na Zamojszczyźnie przed Zagładą”, Marek Kołcon

Scenariusz lekcji „Życie codzienne i relacje polsko-żydowskie na Zamojszczyźnie przed Zagładą”, Marek Kołcon

Prezentacja: „Doświadczenie getta”, Praca ze źródłami dla uczniów szkół podstawowych i średnich – wskazówki ponadregionalne, Robert Szuchta

Artykuł: „Doświadczenie getta”, Praca ze źródłami dla uczniów szkół podstawowych i średnich – wskazówki ponadregionalne, Robert Szuchta

Scenariusz lekcji „Topografia relacji społecznych – analiza lokalnych świadectw”, Mariusz Sokołowski

Prezentacja „Pamięć wspólna czy równoległa? Żydowski Lublin w relacjach mówionych”, Agnieszka Mierzwa

Prezentacja „Fania Lewando. Zielona królowa żydowskiego Wilna”, Algirdas Davidavicius

Warsztat wspomagający pracę nauczycieli i edukatorów z elementami samowspółczucia walczącego pt. Nauczać i pozostać obecnym, Alicja Kotowska

Concept of digital part of the project together with teaching scenarios (Web-based Multimedia Toolkit), part 1.

Concept of digital part of the project together with teaching scenarios (Web-based Multimedia Toolkit), part 2.

4. Warsztaty szkoleniowe dotyczące tworzenia i wykorzystania podcastów – Lublin, kwiecień 2026

Podcast „Głosy (o) pamięci / Voices of memory” już online!

Prezentacje dot. tworzenia podcastów

• Wiralowe treści o trudnych tematach
• Tworzenie podcastów z użyciem profesjonalnego sprzętu dla osób bardziej zaawansowanych

Nagrania z wydarzenia: „Podcasting przeciwko antysemityzmowi? Jak tworzyć angażujące treści na trudne tematy”

Podsumowanie wydarzenia – Event-description-sheet_CERV_WP4_ost

5. Warsztaty poświęcone wykorzystaniu w edukacji świadectw osobistych i wywiadów ze świadkami – Warszawa, maj 2026

Spis materiałów edukacyjnych

Wprowadzenie – metoda dylematów moralnych, Robert Szuchta

Wybór źródeł z pytaniami – dylematy moralne – Zagłada, Robert Szuchta

Prezentacja – dylematy moralne, Robert Szuchta

Scenariusze dla uczniów szkół podstawowych dot. książki Larissy Cain, Dziewczynka z zamkniętego miasta, Katarzyna Niewczas

Scenariusze dla uczniów szkół średnich dot. książki Hedi Fried, Czy bałam się śmierci? Pytania o Zagładę, Katarzyna Niewczas

Narzędzia wsparcia psychologicznego, Alicja Kotowska

Wszystkie materiały edukacyjne dot. literatury wspomnieniowej i świadków historii – do pobrania PL

Nagranie ze spotkania: https://www.youtube.com/watch?v=DkaVRZu4bz4&t=7s

Del. 5.1 Final educational materials ENG_ost

Podsumowanie wydarzenia (Event-description-sheet_CERV_WP5_ost)

6. Szkolenie dla nauczycieli i edukatorów z zakresu korzystania z całego zestawu narzędzi – Warszawa, 24 sierpnia 2026

Program wydarzenia: https://uczycsiezhistorii.pl/2026/08/01/wspolczesne-wyzwania-w-edukacji-o-holokauscie-i-antysemityzmie-prezentacja-multimedialnego-zestawu-narzedzi/

Formularz zgłoszeniowy: https://forms.gle/ickoKtbQDhXpqTZz7

Prezentacja pt. Narzędzia reagowania na opór, dehumanizację i przeciążenie emocjonalne w nauczaniu o Holokauście. Przewodnik krok po kroku dla nauczycieli i edukatorów, Alicja Kotowska, Katedra UNESCO ds. Badań and Antysemityzmem oraz Innymi Formami Nienawiści Międzygrupowe (PL)

Presentation entitled ‘Tools for dealing with resistance, dehumanisation and emotional overload in Holocaust education: A step-by-step guide for teachers and educators’, by Alicja Kotowska, UNESCO Chair in Research on Antisemitism and Other Forms of Intergroup Hatred (EN)

Nagranie ze spotkania: https://www.youtube.com/watch?v=FY1dLcyZdUM

Relacja fotograficzna ze spotkania: https://uczycsiezhistorii.pl/2026/08/27/relacja-fotograficzna-prezentacja-multimedialnego-zestawu-narzedzi

Podsumowanie wydarzenia (Event-description-sheet_CERV_WP6)

Kolejne spotkania/wydarzenia:

7. Cykl warsztatów dla uczniów koncentrujących się na podcastach, świadectwach osobistych i dialogu ze świadkami – czerwiec-grudzień 2026

Zapraszamy do udziału w części praktycznej projektu, czyli przeprowadzenia warsztatów w oparciu o scenariusze wypracowane przez edukatorów i edukatorki – w swojej szkole, bibliotece, miejscu pamięci.

Osobom, które po wypełnieniu formularza i zgłoszenia swojej chęci przeprowadzą przynajmniej 1 warsztat z udziałem uczniów i uczennic, prześlemy po 1 egzemplarzu publikacji Larissy Cain, Dziewczynka z zamkniętego miasta (2025), oraz Hedi Fried, Czy bałam się śmierci? Pytania o Zagładę (2025).

Formularz zgłoszeniowy: https://forms.gle/neSoh2CgcqqESzY48

8. Wydarzenie publiczne podsumowujące i promujące wyniki projektu: „Zestaw narzędzi edukacyjnych przeciwko antysemityzmowi gotowy do użycia!” – luty 2027

W zależności od potrzeb, można kontaktować się zarówno z liderem, jak i partnerami projektu:

Fundacja Ośrodka KARTA, ul. Narbutta 29, 02-536 Warszawa, www.karta.org.pl
Koordynatorka: Agnieszka Kudełka, mail: [email protected], tel. (+48 22) 848 07 12

Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej, ul. Noakowskiego 10, 00-666 Warszawa, www.ceo.org.pl 
Koordynator: Jan Bliźniak, mail: jan[email protected], tel. (+48 22) 659 62 03

Fundacja Otwarta Edukacja, Al. Tysiąclecia Państwa Polskiego 56/6, 15-111 Białystok, www.otwartaedukacja.org.pl
Koordynator: Mariusz Sokołowski, mail: [email protected], tel. +48 511 922 094 

Fundacja Pogranicze, ul. Piłsudskiego 37, 16-500 Sejny, www.pogranicze.sejny.pl
Koordynatorka: Agata Szkopińska, mail: [email protected], tel. (+48 87) 565 03 690

Litewska Wspólnota Żydowska, Pylimo 4, 01-117 Vilnius, Lithuania, www.lzb.lt
Koordynatorka: Dovilė Rūkaitė, mail: [email protected], tel. (+370) 2613 003

Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, ul. Grodzka 21, 20-112 Lublin, https://teatrnn.pl/
Koordynatorka: Agnieszka Mierzwa, mail: [email protected], tel. (+48 81) 532 58 67

Sfinansowane ze środków UE. Wyrażone poglądy i opinie są jedynie opiniami autora lub autorów i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy i opinie Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Unia Europejska ani EACEA nie ponoszą za nie odpowiedzialności.